mijn dag

Nieuws
14 april 2018 geplaatst

Dansen op Lesbos

Vluchtelingenkampen op het Griekse eiland Lesbos en elders in Zuid-Europa puilen uit. Veel hulp aan de migranten uit het Midden-Oosten en Afrika wordt verstrekt door vrijwilligers. Maar zijn zij in alle gevallen wel zo geschikt voor deze vaak zware klus? ‘Ze plaatsten de mooiste foto’s op Facebook met emotionele verhalen erbij, terwijl ze in de praktijk geen bal deden.’

Een hek rondom het kamp, maar vol gaten. Te weinig voorzieningen voor te veel mensen. ‘s Zomers nauwelijks bescherming tegen de zon en ‘s winters striemende kou.

Wie aan Lesbos denkt, krijgt al snel deze mensonterende beelden van het overvolle opvangkamp Moria op het netvlies. Sinds de Turkije-deal, maart 2016, worden alle vluchtelingen die op het Griekse eiland aankomen, naar dit detentiecentrum gebracht. Sommigen zitten er wel een jaar, omdat de verspreiding van vluchtelingen over de EU-lidstaten is vastgelopen.

img_5977.jpg

De ingang van kamp Moria.

De situatie oogt uitzichtloos en migranten vervelen zich. Vechtpartijen zijn in Moria geen uitzondering. Hoe snel de vlam in de pan kan slaan, weet Claudia Drost. Tussen mei 2016 en januari 2018 was de 22-jarige hbo-studente Social Work vijf keer als vrijwilliger op Lesbos, eerst voor Stichting Bootvluchteling, daarna voor de Libanese organisatie Salam LADC en in de periode februari 2017 tot januari 2018 enkele keren voor het Nederlandse Because We Carry.

img_5928.jpg

Kamp Moria.

Op een gegeven moment zag Claudia dat een Nederlandse vrijwilliger van zijn eigen geld vijftien tennisrackets had gekocht, bedoeld voor minderjarige asielzoekers in Moria. Hadden ze wat te doen. ‘Deze groep zit in een afgesloten deel, dus de vrijwilliger gooide de spullen over het hek. Het gevolg? Jongeren gingen met elkaar op de vuist en wij kregen vijf jongens bij onze medische post met verwondingen.’

onze kracht
Tienduizenden vluchtelingen zitten vast in Griekenland, van wie circa 13.000 op Griekse eilanden, hopend dat hun asielaanvraag positief wordt beoordeeld. Buitenlandse hulpverleners staan hen bij op Lesbos, Chios of Samos, waar de hulp wordt gecoördineerd door de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Nu de winter achter de rug is en de Middellandse Zee rustiger wordt, zal de stroom migranten aanzwellen. En daarmee de vraag naar vrijwilligers.

dsc00039.jpg

De reddingsvestenbegraafplaats.

Hulporganisaties noemen hen ‘onze kracht’. ‘Elke week ontvangen wij op Lesbos een sterk team van zeven mensen uit de hele wereld’, schrijft Stichting Because We Carry op haar website. Zij draaien volgens oprichter Steffi de Pous onder begeleiding van een expertteam een missieweek mee. De eisen zijn minimaal en de vrijwilligers moeten zelf hun reis betalen: ‘Pak je koffer in en kom ons helpen.’

Stichting Bootvluchteling meldt dat hun vrijwilligers, die hun reis ook zelf bekostigen, goed worden gescreend. Wie niet over de juiste diploma’s of ervaring beschikt, valt af. Wie komt, moet een gedragscode ondertekenen, waarin onder meer staat dat relaties tussen hulpverleners en migranten niet zijn toegestaan. Een migrant is immers altijd afhankelijk van een hulpverlener en ervaringen wereldwijd leren dat machtsmisbruik dan op de loer ligt.

gezellige avond
Een gedragscode tekenen is echter niet hetzelfde als je eraan houden. Stichting Bootvluchteling erkent dat ‘in het verleden’ sprake is geweest van ‘incidenten’. ‘Maar er is inmiddels veel veranderd’, zegt woordvoerder Margriet van der Woerd.

Sander van Geene (39) was in 2016 en vorig jaar als vrijwilliger op het eiland voor Stichting Bootvluchteling. Geene, nu internationaal programmamanager in Irak, vertelt over een gezellige avond die door hulporganisatie Because We Carry in het vluchtelingenkamp Kara Tepe werd georganiseerd. ‘Daar konden mannen en kinderen dansen. Dat ging in een soort polonaise. Vrouwelijke vrijwilligers van diverse organisaties dansten met de kinderen en mannen mee. De vrouwen van deze mannen waren er op de avond dat ik er bij was, niet blij mee. In hun cultuur is het niet gepast om zo met elkaar te dansen.’

img_5932.jpg

Zicht op de cabines waar de vluchtelingen slapen in Kamp Moria. 

Sander van Geene sprak na afloop in de auto met andere vrijwilligers over deze gang van zaken, want dit soort avonden werden en worden vaker georganiseerd. Sommigen vonden deze bijeenkomsten heel leuk, ‘maar ik heb er daarna niet meer aan meegedaan, omdat ik mij er niet goed bij voelde’, aldus Sander.

Vluchtelingenorganisaties onderkennen de verschillen tussen westerse vrijwilligers en migranten uit andere werelddelen. Daarom moeten vrouwelijke vrijwilligers die naar een opvangkamp gaan, een broek aan tot over de knie. Mouwloze shirts zijn verboden.

Logisch, vindt de 30-jarige Pamela Bolder, vorig jaar voor Because We Carry werkzaam op Lesbos. Een kwestie van respect. ‘Je bent hulpverlener en je hebt met andere culturen te maken. Ze hoeven je niet aantrekkelijk te vinden.’

img_5923.jpg

Kamp Moria. 

Maar niet elk voorschrift wordt zo eenvoudig nageleefd. Omdat vrijwilligers geen relaties mogen aangaan met asielzoekers, is door onder meer Stichting Bootvluchteling ook het uitwisselen van telefoonnummers verboden, evenals gezamenlijke feesten van vrijwilligers en migranten.

Wie op Lesbos rondloopt en met betrokkenen spreekt, merkt dat de werkelijkheid anders is. Telefoonnummers worden gedeeld, evenals mailadressen en Facebookaccounts. Met jonge migranten die soms hand- en spandiensten verrichten voor vrijwilligers, had bijvoorbeeld Pamela Bolder, uitgezonden voor Because We Carry, buiten de kampen regelmatig contact. ‘Wij lunchten bijna dagelijks met elkaar.’

ijs eten
Intiemere relaties tussen vluchtelingen en hulpverleners - nadrukkelijk verboden door hulporganisaties - zijn er buiten de kampen ook, vertellen betrokkenen. Mensen die op Lesbos zijn geweest, vertellen dat dit zich onder meer uit in feesten waar tegen elkaar aan wordt geschuurd.

Zulke gebeurtenissen kwamen aan het begin van de vluchtelingencrisis niet of nauwelijks voor; de meeste migranten die in 2015 in Zuid-Europa aankwamen, trokken snel door naar andere EU-landen. Maar nu de doorstroom is gestokt, zijn asielzoekers op de Griekse eilanden veranderd van passanten in bewoners.

‘Vanavond gaan we met de bus naar Mytilini (de hoofdstad van Lesbos, red.) om koffie te drinken en ijs te eten’, vertelt een vluchteling, een man van een jaar of twintig in een vlog die vorig jaar is gemaakt door Debora van Dag6. Hij staat met een groepje in de zon, pal voor de ingang van kamp Moria.

‘We gaan gewoon voor het plezier’, vult een leeftijdgenoot aan. ‘Hier hebben we niets te doen. Het is vies in het kamp. Moria is een groot probleem.’

Ook vrijwilligers gaan in hun vrije tijd naar Mytilini, waar zij dan vluchtelingen tegenkomen.

Het is niet gek dat vrijwilligers zich in een kroeg of club ontspannen, vindt oud-vrijwilliger en verpleegkundige Hanneke Deurwaarder (23). Zij was twee jaar geleden namens Stichting Bootvluchteling op Lesbos en onderschrijft dat de indrukken op het eiland soms zo heftig zijn, dat vrijwilligers elkaar er doorheen moeten helpen. ‘Het zijn intensieve gebeurtenissen.’

Maar wat ze soms zag, verbaast haar nog steeds. Veel vrijwilligers van hulporganisaties sporten graag in hun vrije tijd of zoeken de stilte op, maar uitgaan kwam vaker voor dan ze had verwacht. Er werd onderling ‘geflikflooid’. Intieme relaties zijn niet uitzonderlijk als mensen lang bij elkaar zijn, maar is het normaal dat vrijwilligers in een crisisgebied met elkaar seks hebben op het dak van een gebouw, zoals oud-vrijwilligers zeggen?

Ook Hanneke Deurwaarder zag hoe het soms uit de hand liep. ‘Dan dacht ik: ‘‘Je bent hier toch om vluchtelingen te helpen en niet voor jezelf?’’ Ik kan mij voorstellen dat je een uitlaatklep zoekt en dat je heftige situaties op een bepaalde manier verwerkt, bijvoorbeeld door uit te gaan. Maar gedurende mijn tijd op Lesbos deden sommige vrijwilligers vooral hun eigen ding. Ze plaatsten de mooiste foto’s op Facebook met emotionele verhalen erbij, terwijl ze in de praktijk geen bal deden. Wat is dan je motivatie om daar te zijn?’

kroeg uitlopen
De uitdaging is om ook in een crisissituatie een balans te vinden tussen vrijwilligerswerk en ontspanning. Anders overleef je het niet, weten ervaren vrijwilligers. Ze vertellen over bezoeken aan kroegen, waar ook vluchtelingen komen. Hulporganisaties hebben liever dat hun mensen opstappen zodra vluchtelingen hetzelfde café binnenlopen, maar dat gebeurt vaak niet.

Tot op zekere hoogte worden migranten, als je langer op het eiland zit, vrienden van je, erkennen vrijwilligers. Hulporganisaties hebben hier de afgelopen drie jaar op gereageerd door het verder aanscherpen van de omgangsregels. Sommige vrijwilligers die over de schreef gingen, zijn naar huis gestuurd.

‘Ik zat in 2016 acht maanden op Lesbos toen Stichting Bootvluchteling een nieuwe regel invoerde: als vrijwilliger mag je maximaal zes maanden op het eiland verblijven’, vertelt vrijwilliger Claudia Drost. ‘Zo proberen ze de mentale gezondheid van ons te waarborgen.’

dsc00038.jpg

De reddingsvestenbegraafplaats. 

Maar anders dan Stichting Bootvluchteling meldt (zie kader), blijken overtredingen van de eigen gedragscode niet uit de wereld. Op Facebook staan de bewijzen in de vorm van foto’s en filmpjes. Daarop zijn vrijwilligers en migranten te zien die met elkaar dansen of in elkaars armen gestrengeld zijn. Eind vorig jaar plaatste een medisch coördinator van een psychosociaal team een opmerkelijk filmpje. Daarop danst ze enthousiast met mannelijke vluchtelingen op een manier die in niet-Europese culturen al snel als uitnodigend kan worden opgevat.

Van de door Stichting Bootvluchteling geëiste professionele afstand is in dit filmpje weinig te merken. Maar volgens de woordvoerster van de stichting is dit geen probleem. ‘Het betreft hier een medewerker, iemand met een vast dienstverband. Voor medewerkers hebben wij andere richtlijnen.’

KADER: ‘We worden steeds professioneler’

De vraag dringt zich op of de huidige situatie op Lesbos, waarbij migranten lang moeten blijven, geen nieuwe eisen stelt aan vrijwilligersorganisaties?

Simpel vrijwilligerswerk kan door iedereen worden gedaan, zoals ontbijt uitdelen en helpen met activiteiten. tegelijk merken sommige oud-vrijwilligers op dat volgens hen steeds meer behoefte is aan psychosociale hulp. ‘En die moet worden geboden door professionals, meent de ervaren vrijwilliger Claudia Drost. Dat kunnen vrijwilligers zijn, maar dan wel adequaat geschoold en aangestuurd.

Er is meer behoefte aan mensen met kennis over psychiatrie, denkt oud-vrijwilliger Pamela Bolder. ‘Zodat migranten bijvoorbeeld kunnen beginnen met het verwerkingsproces. Veel kinderen zijn getraumatiseerd. Deze hulp moet worden geboden door professionals.’

Er is inderdaad meer professionele hulp nodig op Lesbos, meldt Steffi de Pous vanaf het Griekse eiland. Ze is de oprichter van Stichting Because We Carry en hoofd van de huidige missie in kamp Kara Tepe. Maar de gewone vrijwilliger die wat van zijn vrije tijd wil geven aan de vluchtelingen, blijft wat haar betreft welkom. ‘Wij willen niet alsmaar wachten.’ Ontbijt maken, thee zetten, welkomstpakketten samenstellen en buggy’s uitdelen? ‘Daarvoor hoef je geen psychosociale hulpverlener te zijn.’

Stichting Bootvluchteling benadrukt dat ze sinds 2015 ruim 2500 vrijwilligers naar Griekenland en Italië heeft uitgezonden. ‘We hebben ons steeds verder geprofessionaliseerd’, meldt Margriet van der Woerd van de stichting. Ze wijst op de psychosociale missie in kamp Tara Kepe (2016/2017) en kamp Moria (van 2016 tot nu). ‘Wij werken enkel met opgeleide en professionele vrijwilligers. Er is een strenge Code of Conduct (gedragscode, red.) die ondertekend wordt, er is scherp toezicht door onze coördinatoren op Lesbos en goede nazorg achteraf.’

Margriet van der Woerd erkent dat ondanks de gedragscode sprake is geweest van ongepast gedrag van vrijwilligers in de onderlinge omgang of in de relatie met migranten. ‘Daarvan hebben we geleerd.’

Hoewel getuigenverklaringen en recente beelden op sociale media een ander beeld schetsen, benadrukt Margriet dat onprofessionele relaties tussen vrijwilligers en vluchtelingen verboden zijn. Evenals het maken van foto’s en filmpjes van migranten door vrijwilligers, als daarover geen afwijkende afspraken zijn gemaakt. ‘Onze richtlijnen zijn duidelijk. Relaties zijn alleen professioneel en niet persoonlijk.’

Tekst en beeld: Debora Dijkstra (Dag6) en Ruurd Ubels (ND)